5.00 (4 głosów)

Ocena

ocena
5.00

Dwór Ciemianka

Kategoria: Gmina Grabowo

 

Właściciele i majątek
Na początku XV wieku Ciemianka należała do Jana Jeża z Pienic, który posiadał 30 włók ziemi. Jan Jeż w późniejszym okresie został podłowczym ciechanowskim. W 1429 roku sprzedał Ciemiankę braciom: Szczepanowi, Borzymowi i Włodzisławowi z Biernatów. Każdy z braci otrzymał po 10 włók. Niebawem Włodzisław oddał swoje 10 włók ziemi braciom i osiedlił się w powiecie kolneńskim, gdzie założył wieś Włodki. Borzym wraz ze Szczepanem otrzymali 23 marca 1439 roku przywilej książęcy na 30 włók nad Dobrzycą, gdzie Borzym osiadł na 20 włókach, nadając wsi nazwę Borzymy-Dobrzyca.
W końcu XV wieku Ciemianka należała do Mikołaja Ławskiego. W 1506 roku Ciemianka wchodziła w skład dóbr Ławsk i należała do rodziny Ławskich. W XVI wieku należała do Hieronima Ławskiego, syna Wielisława, pisarza ziemskiego wiskiego, dworzanina królewskiego. Hieronim ożeniony był z Zuzanną Węgierską, z którą miał dwóch synów: Jana i Stanisława. Po Hieronimie dobra Ławsk i Ciemianka objął Jan, podstoli wiski. Dwukrotnie żonaty: z nieznaną z imienia Iłowską, z którą miał córkę Teodorę i z Zofią Kamieńską, z którą miał syna Sebastiana (osiadłego na Inflantach) i córkę Zofię. To właśnie ona odziedziczyła Ciemiankę i Ławsk. Zofia była dwukrotnie zamężna. Pierwszym jej mężem był Wojciech Kurzeniecki, stolnik bielski. Drugim Jan Chreptowicz h. Odrowąż, wojewodzic nowogrodzki, z którym miała syna Ludwika. Ludwik odziedziczył dobra po matce, lecz wkrótce je sprzedał (przed 1676 rokiem) Władysławowi Franciszkowi Bergowi, synowi Jana, pułkownika królewskiego i starosty rajgrodzkiego i Marii Urszembekien. Władysław Berg był chorążym regimentu królewskiego, w 1688 roku został kasztelanem inflanckim. Ożeniony z Konstancją Wolff von Lüdinghausen, z którą miał córkę - Brygidę. Małżeństwo sprzedało w 1695 roku za 40.000 złotych swe części na Ciemiance i Ławsku Stanisławowi Antoniemu Szczuce h. Grabie. Władysław Berg zmarł w 1710 roku.
W latach 1662-1669 właścicielem części Ciemianki był Adam Władysław Wojsław, podstarości grodzki wąsoski i podstoli wiski.
Po nabyciu części Bergów, Stanisław Szczuka w latach następnych wykupił pozostałe części wsi (m.in. od Stanisława Stępkowskiego), stając się ich jedynym właścicielem. 6 lutego 1695 roku wziął ślub z Konstancją Marią Anną Potocką h. Pilawa, córką Bogusława i Heleny z Męcińskich h. Poraj. Para doczekała się pięciorga dzieci: Augusta Michała (1697-1702), Marcina Leopolda (ur. w 1698 roku), Wiktorii, Marii Anny (1703-1705) oraz Jana Antoniego. Stanisław Szczuka zmarł w Warszawie 19 maja 1710 roku. Spoczął w kryptach kościoła w Szczuczynie. W lutym 2012 roku archeologom z Torunia udało się znaleźć jego szczątki. Po jego śmierci dobra objęła wdowa po nim - Konstancja Potocka z małoletnimi synami. Obaj synowie zmarli młodo i bezpotomnie. Jan, starosta wiekszniański w 1724 roku, a Marcin Leopold, starosta wąwolnicki w 1728 roku. Konstancja zmarła w 1733 roku w Radzyniu. Dobra szczuczyńskie odziedziczyła jedyna żyjąca córka Stanisława - Wiktoria. Urodzona 23 grudnia 1701 roku w Lublinie, wyszła za mąż w 1719 roku za Jana Stanisława Kąckiego h. Brochwicz, generała artylerii koronnej. Po śmierci męża (1727) wyszła drugi raz za mąż za Jana Cetnera h. Przerowa, kuchmistrza koronnego (zmarłego w 1734 roku). Wiktoria zmarła młodo w 1735 roku, przeżywszy zaledwie 34 lata. Jedyną spadkobierczynią została córka Wiktorii i Jana - Marianna Kącka. Do czasu uzyskania pełnoletności dobrami zarządzał krewny jej ojca - Joachim Potocki, generał, starosta lwowski. 26 grudnia 1741 roku Marianna poślubiła w Lublinie Eustachego Potockiego h. Pilawa, starostę tłumackiego, generała artylerii litewskiej. Para doczekała się sześciorga dzieci: Kajetana, Ignacego (ur. 28.02.1750 roku), Jerzego Michała (ur. 08.04.1753 roku), Stanisława Kostkę (ur. w 1755 roku), Jana Nepomucena Eryka (ur. 17.05.1760 roku) i Cecylii Urszuli. Eustachy zmarł w Warszawie 23 marca 1768 roku. W tym samym roku zmarła również Marianna. Po śmierci rodziców, do czasu uzyskania pełnoletności dobrami zarządzała rada rodzinna Potockich na czele z Franciszkiem Salezym Potockim, wojewodą kijowskim. Po uzyskaniu pełnoletności Ciemianka przypadła Janowi, posłowi i brygadierowi kawalerii narodowej. 14 czerwca 1781 roku w Warszawie Jan wziął ślub z Ludwiką d’Aloy h. Złoty Orzeł, córką Jana i Henryki Rakocy. Parze urodziła się córka - Laura. Jan był drugim mężem Ludwiki. Pierwszym był Aleksander Rożniecki h. Rola, którego poślubiła 27 lutego 1770 roku. Jan Potocki sprzedał w 1789 roku za 690.000 złotych dobra Ciemianka, Glinki, Ławsk, Osowiec i część Słucza Józefowi Łączyńskiemu h. Nałęcz. Jan Potocki zmarł po 1815 roku.
Józef był synem Antoniego, cześnika bracławskiego i Rozalii z Baybuzów. Był porucznikiem, a następnie generałem adiutantem królewskim, a także komisarzem cywilno-wojskowym wiskim. Był dziedzicem Kutkorza i Glinna. W 1783 roku otrzymał od cesarza Józefa II tytuł hrabiowski. Ożeniony z Różą Kobylnicką h. Prawdzic. Dla Róży było to już trzecie małżeństwo. Pierwszym jej wybrankiem był Ignacy Wiszniewski, drugim Jan Winnicki. Józef i Róża mieli ze sobą syna - Augustyna, który po śmierci ojca w 1800 roku w Kutkorzu, odziedziczył dobra. Augustyn urodził się w 1776 roku w Kutkorzu. W 1804 roku ożenił się z Henriettą Zabielską, z którą miał syna Józefa Henryka Aleksandra. Augustyn zmarł w Dreźnie 1 maja 1822 roku. Zanim do tego doszło rozsprzedał dobra szczuczyńskie.
Na początku XIX wieku Ciemianka należała do rodziny Chojnowskich (Choynowskich) h. Lubicz. W tym do Józefa, syna Jana, ożenionego w 1803 roku z Karoliną Obrycką, córką Piotra i Marianny Chojnowskiej. Para doczekała się czworga dzieci: Balbiny Marianny Agaty (ur. w 1804 roku), Gabriela Józefa Benedykta (ur. w 1806 roku), Leona Tadeusza (ur. w 1807 roku) oraz Franciszka Ksawerego Teofila (ur. w 1810 roku). Józef Chojnowski zmarł 10 czerwca 1830 roku. Jego żona Karolina zmarła 31 marca 1861 roku w wieku 80 lat.
Po śmierci Józefa, Ciemiankę odziedziczył syn - Leon. Poślubił on Michalinę Teklę Święszkowską. Parze urodziło się dwanaścioro dzieci. Leon bardzo dobrze sobie radził w gospodarce. W niedługim czasie zaczął wykupywać okoliczne folwarki. Należały do niego Modzele-Bielino, Grądy-Możdżenie czy Słucz.
Leon zmarł w Ciemiance w 1871 roku. Jego następcą został syn - Gustaw Antoni. Gustaw urodził się w Ciemiance 29 maja 1848 roku. 21 listopada 1876 roku poślubił w Baboszewie Anielę Marię Święcką h. Ślepowron, urodzoną w Rzewinie dnia 4 sierpnia 1854 roku, córkę Antoniego i Joanny z Leszczyńskich h. Adwaniec. Para miała dwie córki: Marię Franciszkę (ur. w 1877 roku) i Katarzynę Anielę (ur. w 1879 roku). Gustaw był absolwentem Szkoły Głównej, w 1876 roku został mianowany ławnikiem nowo powstałego Sądu Gminnego w Szczuczynie. W 1884 roku otrzymał nominację na delegata taksowego przy Dyrekcji Szczegółowej Łomżyńskiej, a w 1886 roku na sędziego gminnego.
W 1874 roku we wsi została otwarta stacja ogierów dla doprowadzania klaczy. Umieszczone zostały w niej cztery ogiery ze stada rządowego koni w Janowie.
W 1880 roku folwark Ciemianka zajmował obszar 38 włók, z czego 512 mórg ziemi ornej, 400 mórg lasu. Pozostały obszar zajmowały łąki i pastwiska.
Gustaw Chojnowski zmarł w pociągu 11 stycznia 1891 roku, podczas podróży powrotnej z Królewca do domu. Pochowany został na cmentarzu parafialnym w Szczuczynie. Jego żona zmarła 11 lutego 1928 roku, pochowana została na warszawskich Powązkach.
Po śmierci Gustawa, Ciemianka trafiła w ręce jego brata - Ludwika Kaliksta. Ludwik urodził się 14 października 1851 roku. 29 czerwca 1875 ożenił się z Zofią Ciemniewską. Małżeństwo dochowało się córki - Heleny Józefy, urodzonej w Lachowie 13 marca 1878 roku. Helena w 1899 roku wyszła za mąż za Seweryna Krzemieniewskiego, późniejszego profesora i rektora Uniwersytetu Lwowskiego. Sama była profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Wrocławskiego, Wyższej Szkoły Rolniczej we Wrocławiu i Instytutu Botaniki Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu.
Ludwik pełnił funkcję radcy w Dyrekcji Szczegółowej Towarzystwa Kredytowego w Łomży. W 1921 roku włościanie z Ciemianki napisali skargę do Głównego Urzędu Ochrony Leśnej na Ludwika, iż ten bez ich zgody wycinał lasy obciążone serwitutami. W tym roku w folwarku Ciemianka znajdowało się 5 budynków mieszkalnych. Zamieszkiwało go 100 osób; 48 mężczyzn i 52 kobiety. 93 procent mieszkańców folwarku było wyznania rzymsko-katolickiego, 7 procent prawosławnego. Owe 7 procent nie deklarowało narodowości polskiej.
W połowie lat 20. majątek Ciemianka liczył 448 hektarów. W 1926 roku z mocy ustawy o reformie rolnej 100 hektarów z majątku Lachowo z folwarkiem Ciemianka zostało poddane przymusowemu wykupowi. W roku następnym z majątku Ciemianka poddano wykupowi 40 hektarów.
Podczas II WŚ Ludwik Chojnowski opuścił majątek i wyjechał do Lwowa, gdzie zamieszkał u swego zięcia. Prawdopodobnie tam zmarł w 1943 roku. Pochowany został w Krakowie, w grobie swej żony.
Po wojnie majątek rozparcelowano. Na 8 hektarach resztówki wraz z zespołem dworskim utworzono Gminną Szkołę Rolniczą oraz szkołę podstawową. Budynki folwarczne zostały rozebrane. Budynek dworu został przekształcony na potrzeby szkoły, co pozbawiło go cech stylowych. Szkoła wyprowadziła się z niego w 1997 roku.

Zespół architektoniczno-parkowy
Dwór został wybudowany w połowie XIX wieku dla Chojnowskich. Parterowy, murowany z cegły i kamienia. Wzniesiony na wysokim podpiwniczeniu z licznymi podporami. Niegdyś do dworu prowadziły szerokie schody wbudowane w północna elewację. Przed nimi znajdował się podjazd z klombem pośrodku. Zabudowania folwarczne znajdowały się na północ od dworu. Od zachodu zaś znajdowały się czworaki.

Ciekawostka
W latach 30. XX wieku w majątku Ciemianka rosła najstarsza sosna w Polsce. Jej wysokość sięgała połowy krakowskiej wieży Mariackiej, a grubość - półtora metrowej średnicy. Obwód wynosił 4,76 metra.

© Jacek Szyszko 2018

Więcej zdjęć w Galerii

 

Źródła:

  • Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5, Województwo białostockie, Warszawa 1924
  • Adam Boniecki, Herbarz polski, Warszawa
  • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 stycznia 1926 r. o ustaleniu na rok 1926 wykazu imiennego nieruchomości ziemskich, podlegających wykupowi przymusowemu.
  • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 stycznia 1927 r. o ustaleniu na rok 1927 wykazu imiennego nieruchomości ziemskich, podlegających wykupowi przymusowemu.
  • Jerzy Rudnicki, Zabytki Ziemi Łomżyńskiej, Tom 2, Rajgród 2001
  • Gazeta Warszawska 1833, 1886
  • Gazeta Polska 1861, 1866, 1877
  • Kurjer Warszawski 1891, 1894
  • Dziennik Warszawski 1872
  • Kurier Rolniczy 1874
  • Gazeta Rolnicza 1891
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I, Warszawa 1880
  • Słowo 1884, 1888
  • Przegląd Tygodniowy Życia Społecznego, Literatury i Sztuk Pięknych 1891
  • Wyzwolenie 1921
  • Czas 1934, 1938

Zespół Dworski
Obiekt opisywany Dwór
Stan zachowania Odrestaurowany
Zastosowanie Własność prywatna
Dostępność Widoczny z drogi

Lokalizacja

18-507, Ciemianka, Polska

Komentarze