0.00 ( 0 głosów )

Ocena

ocena

Dwór Klukowicze

Kategoria: Gmina Nurzec-Stacja


Właściciele i majątek
Dzieje Klukowicz mają swój początek w XV wieku. Wtedy to, wraz z Nurcem, Zubaczami, Litwinowiczami, Mikszycami i Pólwicami należały do niejakiego Tura. Z córką Tura ożenił się bliżej nieznany Andrzej, któremu król Kazimierz Jagiellończyk zatwierdził posesję tych dóbr za wierną służbę. W 1499 roku król Aleksander Jagiellończyk potwierdził prawo własności tych ziem synom Andrzeja - Kornile i Iwaszce. W XVI wieku doszło do podziału majątku, na skutek którego Klukowicze stały się centrum odrębnych dóbr ziemskich. W 1567 roku ich właścicielem był Awram Bukraba.

W pierwszej połowie XVII wieku Klukowicze, Nurzec, Telatycze, Wola Nurzecka, Tumin, Łomno, Boryszyn i Zubacza należały do Piotra Kochlewskiego h. Prawdzic, syna Benedykta i Doroty z Madalińskich. Piotr Kochlewski pochodził ze śląskiej rodziny von Falkenhan, która osiedliła się we wsi Kochlew, w powiecie wieluńskim. W latach młodości został dworzaninem Krzysztofa Radziwiłła, co wiązało się z przenosinami na Litwę i zamieszkaniem w powiecie brzeskim. Przez Radziwiłła wykorzystywany był do poufnych misji. W latach 1621-22 brał udział w wojnie inflanckiej i rokowaniach ze Szwedami. W latach 1633-40 był posłem na sejmy. W 1635 roku został wojskim brzeskim, a trzy lata później sędzią ziemskim brzeskim. W 1638 roku wybudował w Nurcu zbór kalwiński wraz ze szkołą i szpitalem.
Kochlewski żonaty był z Jadwigą Przypkowską, córką Jana i Krystyny Oleśnickiej. Para doczekała się trzech synów: Ambrożego Chrystiana, Aleksandra Benedykta i Jana Stanisława oraz trzech córek: Agnieszki, Krystyny i Marii. Piotr Kochlewski zmarł 14 maja 1646 roku.

W 1690 roku właścicielami Klukowicz byli Narajewscy. W 1714 roku dobra nabył od nich Stanisław Kawałowski h. Nałęcz, podstoli bracławski. Stanisław żonaty był z Teofilą Cielecką, z którą miał syna - Łukasza.
Około połowy XVIII wieku Klukowicze należały do Józefa Witanowskiego. Marcin Matuszewicz, kasztelan brzesko-litewski i pamiętnikarz tak opisuje przejęcie przez Witanowskiego Klukowicz:


Józef Witanowski, sąsiad mój, który przedtem był u mnie za chłopca (...) będąc u wojewody podlaskiego Sapiehy (...) ukradł mu dwa lichtarze srebrne, za co pojechawszy do Rasny, dwieście rózeg dać mu kazałem i odprawiłem go. Tenże potem Witanowski, przyszedłszy do lat dalszych, wszystkiemi niepoczciwościami bawił się, jako to: sfabrykował prawo przedażne na Klukowicze, wieś od brata swego stryjeczno rodzonego Adama, majętnego, bo sam Józef ledwo włókę gruntu po ojcu swoim miał, a od drugiego brata takoż stryjecznego zrobiwszy, nim brata swego rodzonego Wojciecha w Lublinie stawił do roborowania przedaży części jego w tychże Klukowiczach, drugą fabrykacyą prokurował. Także w magdeburgii Łoździejskiej pod dawną datą sfabrykował przedażne prawo od Tarasowskiego na część znaczną tejże wsi Klukowicz i tak za fabrykacyami samemi osiadł Klukowicze.

W połowie XIX wieku Klukowicze należały do Józefa Ponikwickiego, syna Tadeusza i Franciszki Tołłoczko. Józef odziedziczył Klukowicze po swojej pierwszej żonie Włodkównie. Drugą żoną Ponikwickiego była Paulina z Machwiców. Z Pauliną Józef miał dwie córki - Marię (ur. w Starodworach, w guberni grodzieńskiej) oraz Faustynę. Trzecią żoną była Helena Gutowska (właścicielka majątku Planta), z którą miał córkę Melanię (ur. w Klukowiczach, zm. 28 sierpnia 1937 roku w Konstantynowie).
Ponikwiccy czynnie wspierali powstanie styczniowe. Faustyna szyła czapki powstańcze, a jej ojciec ukrywał w stajni i kaplicy dworskiej powstańców. M.in. za te czyny Józef Ponikwicki z żoną i córką został uwięziony w Twierdzy Brzeskiej, a następnie zesłany do Niżnego Nowogrodu. 10 grudnia 1865 roku ich majątki, Klukowicze i Planty, zostały wystawione na sprzedaż przymusową. Józef Ponikwicki zmarł w folwarku Jabłeczna 23 lipca 1875 roku.

W 1876 roku jako właściciel Klukowicz wzmiankowany jest Edward Minkelde. To on wybudował nowy drewniany dwór oraz kompleks kamiennych zabudowań dworskich. W 1903 roku wybudowano maślarnię, a w 1908 roku spichlerz, brojlernię i oborę. Oprócz nich istniały także drewniana stodoła i wozownia, murowana stajnia i trzy drewniane dwojaki.
W 1907 roku w majątku wybuchł ogromny pożar, wskutek którego zgorzały wszystkie budynki (m.in. dwór) wraz ze zbożem. Pożar był skutkiem podpalenia. Straty wyniosły 40.000 rubli.

W 1910 roku od Minkeldego majątek nabył Krzysztof Atup, syn Jukuma. Wybudował on około 1914 roku nowy, również drewniany dwór. Począwszy od 1921 roku Atup wyprzedawał stopniowo majątek. W tymże roku w folwarku znajdowało się 12 budynków. Zamieszkiwało go 88 osób - 42 mężczyzn i 46 kobiet. 31 z nich było wyznania chrześcijańsko-katolickiego, 36 prawosławnego, 18 mojżeszowego oraz 3 ewangelickiego. W 1925 roku obszar majątku wynosił 280 dziesięcin (ok. 306 hektarów).
W 1939 roku Krzysztof Atup wraz z żoną i dziećmi został wywieziony w głąb Rosji. Majątkiem do 1941 roku zarządzał Komitet Fornalski, następnie do 1944 roku podlegał zarządowi niemieckiemu. Po wojnie część majątku rozparcelowano, pozostałą zaś część (z dworem) przekazano Gminnej Spółdzielni w Klukowiczach, która zarządzała nim do 1968 roku. Od 1968 roku założenie dworskie było w użytkowaniu Rolniczej Spółdzielni „Przyjaźń” w Klukowiczach. Taki stan utrzymywał się do lat 80. XX wieku. Obecnie teren dawnego założenia jest w rękach prywatnych. Budynek dworski od lat jest nieużywany i ulega dewastacji.

Zespół architektoniczno-parkowy
Dwór został zbudowany około 1914 roku dla Krzysztofa Atupa. Jest to budynek parterowy, drewniany, na planie litery L. Ustawiony został frontem na południe. Posiada dwa ganki i podcienia wsparte na trzech kolumnach. Narożniki dworu są boniowane. Park został urządzony w północnej części majątku.

© Jacek Szyszko 2019

Więcej zdjęć w Galerii


Źródła
:

  • Dziennik Poznański 1867
  • Kurjer Warszawski 1907
  • Obwieszczenia Publiczne 1921, 1922, 1925
  • Konstanty M. Stecki, Pamiętniki
  • Zofia Trawicka, Memoriał Piotra Kochlewskiego
  • Marcin Matuszewicz, Pamiętniki Marcina Matuszewicza, kasztelana brzeskiego-litewskiego 1714-1765. T. 2, Warszawa 1876
  • Seweryn Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. T.6, Warszawa 1909
  • Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych
  • www.ipsb.nina.gov.pl
  • www.ogrodowy.minigo.pl
Zespół Dworsko-folwarczny
Skład zespołu Dwór, park ze stawami, spichrz, maślarnia, obora, brojlernia
Stan zachowania Zniszczony
Zastosowanie Opuszczony
Numer rejestru zabytków województwa podlaskiego A-58
Data wpisu do rejestru zabytków 27.08.2003
Dostępność Widoczny z zewnątrz

Lokalizacja

Klukowicze 67, 17-330, Klukowicze, Polska

Komentarze