5.00 (2 głosów)

Ocena

ocena
5.00

Dwór Niedźwiadna

Kategoria: Gmina Szczuczyn

 

Właściciele i majątek
W 1426 roku Niedźwiadna należała do Stanisława z Niedźwiadnej. W tym to roku Stanisław sprzedał swoje 5 włók ziemi Mikołajowi z Kurzątek. 14 września tego samego roku Mikołaj otrzymał od księcia Janusza I kolejne 5 włók w lesie Lipniki przylegającym do Niedźwiadnej. Równocześnie książę dał Bartłomiejowi ze Stawisk 30 włók nad Lodwigową Strugą, koło lasu zwanego Lodwigowlas. Na tych włókach powstała wieś Niedźwiadna. Bartłomiej pochodził z Kurzątków h. Adwaniec. Przyjął jednak nazwisko Niedźwiecki od nazwy wsi.
28 września 1436 roku książę Władysław I wystawił przywilej posiadania 40 włók ziemi braciom Andrzejowi, Janowi, Szczepanowi, Wojciechowi i Mikołajowi z Kurzątek. Bracia ci byli synami Bartłomieja. 2 marca 1439 roku Szczepan Niedźwiecki sprzedał 10 włók ziemi Maciejowi Milewskiemu. Transakcja opiewała na sumę 18 kop groszy. W tym samym roku pozostałe 30 włók w Niedźwiadnej zostało odebrane Niedźwieckim przez księcia Władysława I.
Książę odebrane włóki podarował 23 marca 1439 roku Konradowi, staroście wiskiemu. Odtąd Konrad pisał się z Niedźwiadnej. W 1451 roku odkupił za tę samą cenę od Milewskiego jego 10 włók. Konrad wraz z właścicielami Brzeźna stali się współkolatorami kościoła w Niedźwiadnej. Wszyscy oni zostali w nim pochowani. Zanim do tego doszło właściciele wymienili się ziemią. Konrad ofiarował im część Niedźwiadnej zwaną Poświątne, w zamian otrzymując 1 włókę w Brzeźnie oraz 2 morgi łąk nad Lodwigowką. Po Konradzie dziedziczyły trzy jego córki: Katarzyna zamężna z Mikołajem z Wierzbi, oraz Dorota i Małgorzata zamężne z braćmi Marcinem i Bartłomiejem z Łepków, którzy przyjęli nazwisko Niedźwieckich herbu Przerowa. W 1473 roku książę Kazimierz III nadał nowy przywilej Niedźwieckim na 10 włók nabytych od Milewskiego.
W 1491 roku Katarzyna sprzedała swą część za 70 kop groszy Daćbogowi Podoskiemu, kuchmistrzowi książęcemu, staroście łomżyńskiemu. Utworzyła się w ten sposób osobna część folwarczna. W 1497 roku król polski Jan Olbracht przygotowując wyprawę przeciw Turkom nakazał stawić się na pospolite ruszenie rycerstwu ziemi wiskiej. Działo się to po raz pierwszy, ponieważ ziemia ta została włączona do Korony zaledwie dwa lata wcześniej. Być może z tej przyczyny wielu się nie stawiło. Król w październiku 1497 roku, w obozie pod Suczawą, nakazał konfiskatę majątków szlachty. Wśród wymienionych znalazł się Daćbóg Podoski. Nie wiemy jednak czy do tego doszło. Większość konfiskat została uchylona. Częściowo jako niesłuszne, a częściowo po usprawiedliwieniu nieobecności na wyprawie.
Przed 1577 rokiem właścicielem był Andrzej Iłowski h. Prawdzic, wojewodzic płocki, kasztelan wiski, starosta ostrołęcki. Andrzej był synem Aleksandra i Anny z Niszczyckich h. Prawdzic. Ożeniony z Działyńską, wojewodzianką pomorską. W 1582 roku napadł na kasztelana zakroczymskiego i starostę wiskiego - Piotra Grajewskiego, gdy ten wracał z Wąsosza do swego starostwa. Iłowski zabił Grajewskiego, następnie jego ciało przywiózł do Glinek - majątku swego brata Jana - gdzie je spalił. Za tę zbrodnię Iłowski był sądzony na sejmie w 1582 roku, gdzie otrzymał wyrok śmierci i gardło swe pod miecz katowski oddać musiał. Zanim do tego doszło, w 1577 roku sprzedał Niedźwiadnę Kazanowskiemu. W dalszych latach część ta należała do Troszyńskich i Grądzkich (w testamencie Zygmunta Grądzkiego z 1645 roku widnieje zapis 1000 złotych polskich na dobrach wsi Niedźwiadna dla kościoła). Części po Grądzkich od około 1675 roku należały do Brzostowskich (z sukcesorami Brzostowskich w 1775 roku sądzili się o Niedźwiadnę Łascy i Pieniążkowie), a po nich do Gołębiowskich (w tym w 1736 roku do Jana, sędziego ziemi nurskiej) i Rakowskich.
Część Niedźwieckich w 1692 roku nabył podkanclerzy Wielkiego Księstwa Litewskiego - Stanisław Antoni Szczuka h. Grabie, włączając ją tym samym do dóbr szczuczyńskich. 6 lutego 1695 roku wziął ślub z Konstancją Marią Anną Potocką h. Pilawa, córką Bogusława i Heleny z Męcińskich h. Poraj. Para doczekała się pięciorga dzieci: Augusta Michała (1697-1702), Marcina Leopolda (ur. w 1698 roku), Wiktorii, Marii Anny (1703-1705) oraz Jana Antoniego. Stanisław Szczuka zmarł w Warszawie 19 maja 1710 roku. Spoczął w kryptach kościoła w Szczuczynie. W lutym 2012 roku archeologom z Torunia udało się znaleźć jego szczątki. Po jego śmierci dobra objęła wdowa po nim - Konstancja Potocka z małoletnimi synami. Obaj synowie zmarli młodo i bezpotomnie. Jan, starosta wiekszniański w 1724 roku, a Marcin Leopold, starosta wąwolnicki w 1728 roku. Konstancja zmarła w 1733 roku w Radzyniu. Dobra szczuczyńskie odziedziczyła jedyna żyjąca córka Stanisława - Wiktoria. Urodzona 23 grudnia 1701 roku w Lublinie, wyszła za mąż w 1719 roku za Jana Stanisława Kąckiego h. Brochwicz, generała artylerii koronnej. Po śmierci męża (1727) wyszła drugi raz za mąż za Jana Cetnera h. Przerowa, kuchmistrza koronnego (zmarłego w 1734 roku). Wiktoria zmarła młodo w 1735 roku, przeżywszy zaledwie 34 lata. Jedyną spadkobierczynią została córka Wiktorii i Jana - Marianna Kącka. Do czasu uzyskania pełnoletności dobrami zarządzał krewny jej ojca - Joachim Potocki, generał, starosta lwowski. 26 grudnia 1741 roku Marianna poślubiła w Lublinie Eustachego Potockiego h. Pilawa, starostę tłumackiego, generała artylerii litewskiej. Para doczekała się sześciorga dzieci: Kajetana, Ignacego (ur. 28.02.1750 roku), Jerzego Michała (ur. 08.04.1753 roku), Stanisława Kostkę (ur. w 1755 roku), Jana Nepomucena Eryka (ur. 17.05.1760 roku) i Cecylii Urszuli. Eustachy zmarł w Warszawie 23 marca 1768 roku. W tym samym roku zmarła również Marianna. Po śmierci rodziców, do czasu uzyskania pełnoletności dobrami zarządzała rada rodzinna Potockich na czele z Franciszkiem Salezym Potockim, wojewodą kijowskim. W 1770 lub 1790 roku bracia: Ignacy, Kajetan, Stanisław Kostka i Jerzy ustąpili dobra Niedźwiadna, Czarnowo, Mazewko, Grabowskie i Sulimy swojemu bratu - Janowi, posłowi i brygadierowi kawalerii narodowej. 14 czerwca 1781 roku w Warszawie Jan wziął ślub z Ludwiką d’Aloy h. Złoty Orzeł, córką Jana i Henryki Rakocy. Parze urodziła się córka - Laura. Jan był drugim mężem Ludwiki. Pierwszym był Aleksander Rożniecki h. Rola, którego poślubiła 27 lutego 1770 roku. Jan Potocki zmarł po 1815 roku.

11 kwietnia 1794 roku część dóbr (litera A) kupił za 18.000 złotych polskich od Józefa Łączyńskiego i Adama Gołębiowskiego Jan Truszkowski, syn Jakuba i Barbary z Sokołowskich. Jan urodził się w Czarnowie w 1762 roku. Ożenił się z Karoliną z Wagów h. wł., urodzoną w Grabowie w 1782 roku, córką Bernarda i Anastazji (Barbary) z Modzelewskich. W 1801 roku Jan Truszkowski nabył od Michała Rakowskiego część dóbr (litera D). Zmarł 18 lipca 1817 roku w Niedźwiadnej w wieku 43 lat. Wdowa po nim dwa lata później (25 listopada 1819 roku) w Niedźwiadnej wyszła ponowanie za mąż, tym razem za Ignacego Tyszkę. Zmarła w Niedźwiadnej 9 grudnia 1831 roku w wieku 50 lat. Po Janie dobra odziedziczyły dzieci. W latach 30. XIX wieku części A i D w Niedźwiadnej należały do rodzeństwa: Bernarda Ludwika (ur. w 1801 roku), Stanisława Marcina (ur. w 1802 roku), Józefa (ur. w 1809 roku), Franciszka Salezego (1805-1879) i Pelagii Anastazji (1812-1856) Truszkowskich.
Bernard i Stanisław brali udział w Powstaniu Listopadowym, za co ukazem carskim ich części (⅖ dóbr Niedźwiadna) w 1831 roku zostały skonfiskowane. Obaj bracia uciekli do Francji. Bernard umarł w młodym wieku, natomiast Stanisław ożenił się i miał syna Oskara oraz dwie córki. Zmarł we Francji 2 listopada 1868 roku. Pochowany został na cmentarzu w Montresor. Pelagia Truszkowska w 1847 roku wyszła za mąż za Konstantego Dobrowolskiego, syna Józefa i Marianny Karwowskiej, wdowca po Mariannie Bzurze. Pelagia odsprzedała swą część po ojcu - bratu Józefowi za 67.000 rubli.
W 1836 roku powierzchnia dóbr liczyła 210 morgów, z czego grunty folwarczne 150 morgów, a miejskie 60 morgów.
W 1866 roku właścicielem dóbr Niedźwiadna A i D był już tylko Józef Truszkowski (jego brat Franciszek odstąpił mu swą część). Józef zmarł w Niedźwiadnej 18 maja 1877 roku, w wieku 68 lat. W swoim testamencie zapisał dobra bratankowi Oskarowi. Ten na krótko wrócił do Polski, by w 1879 roku sprzedać dobra, po czym wyjechał do Francji. Nabywcami byli Franciszek Adam Dąbrowski oraz Ignacy Stanisław Konopka.
W 1814 roku inne części w Niedźwiadnej posiadał Kazimierz Gołębiowski ożeniony z Teresą Zawistowską. W 1866 roku właścicielem dóbr Niedźwiadna B i C był ich syn - Seweryn Lucjan Gołębiowski, urodzony w Niedźwiadnej w 1812 roku. Seweryn ożenił się z Joanną Kołakowską. Zmarł w Niedźwiadnej 23 lutego 1889 roku jako wdowiec.
7 maja 1891 roku w Niedźwiadnej miał miejsce ślub Stefanii Gołębiowskiej z Witoldem Suchorzewskim h. Zaremba, synem Władysława i Wandy z Radzimińskich. Prasa pisała o ślubie jedynej córki właścicieli Niedźwiadnej. Stefania prawdopodobnie była córką Pawła i Józefy z Czerwińskich.
W 1882 roku prasa donosiła, że szlachta zagrodowa z Niedźwiadnej wybudowała i otworzyła gospodę.

Co najmniej od 1921 roku dwór w Niedźwiadnej należał do Piotra Śleszyńskiego i Antoniego Żebrowskiego. Piotr urodził się w 1875 roku we wsi Zabiele, jako syn Józefa i Pauliny z Truszkowskich. Około 1895 roku poślubił Salomeę Karwowską. Para zamieszkała w Zabielach, następnie przeniosła się do miejscowości Nowiny w parafii Burzyn. Do Niedźwiadnej sprowadziła się po ślubie swojej najstarszej córki - Zofii (ur. w 1895 roku) z Antonim Żebrowskim (ur. w 1870 roku). Piotr Śleszyński do spółki z zięciem kupili dwór w Niedźwiadnej. Piotr zginął tragicznie pod kołami wozu 1 sierpnia 1944 roku. Jego żona - Salomea - 10 września 1950 roku. Oboje zostali pochowani na cmentarzu parafialnym w Niedźwiadnej. Antoni Żebrowski zmarł w 1952 roku, natomiast jego żona - Zofia w 1966 roku. Po śmierci współwłaścicieli dwór w Niedźwiadnej należał do syna Piotra i Salomei - Szczepana, urodzonego w 1907 roku. Około 1970 roku Szczepan sprzedał majątek. Zmarł w 1989 roku.
W latach 70. XX wieku dwór był własnością Moniki Bagińskiej. Od września 1975 roku do czerwca 1991 roku w części budynku działała szkoła. Na początku była to 4-klasowa szkoła działająca pod nazwą Zbiorcza Szkoła Gminna w Szczuczynie Punkt Filialny w Niedźwiadnej. We wrześniu 1981 roku nastąpiło reaktywowanie 8-klasowej szkoły. Powstała Szkoła Podstawowa w Niedźwiadnej, która mieściła się w dwóch budynkach: Pani Bagińskiej i Pana Wiznera.

Z opisu Pani Joanny Siemion:

 

Wejście do pomieszczeń szkolnych prowadziło przez stylowy ganek. Z ganku wchodziło się do obszernej sieni, skąd na lewo był pokój dyrektora i pokój nauczycielski, a na prawo trzy klasy lekcyjne. Jedna sala lekcyjna mieściła się na poddaszu i używana była w miarę potrzeb. Przed budynkiem znajdował się rozległy ogrodzony plac, na którym przy dobrej pogodzie odbywały się lekcje wychowania fizycznego i wszelkiego rodzaju uroczystości szkolne. Państwo Bagińscy zajmowali dwa pomieszczenia: kuchnię i jeden duży pokój. Stojąc przed frontem budynku - okna po lewej stronie.

 

Zespół architektoniczno-parkowy
Dwór w Niedźwiadnej został zbudowany na przełomie XIX i XX wieku. Murowany z cegły, otynkowany, na planie prostokąta z dobudówką w ścianie wschodniej. Dach dwuspadowy z eternitu falistego. Okna (poza szczytem) w tynkowanych opaskach z pod i nadokiennikami. Nadokienniki są połączone z gzymsem wieńczącym. Wewnątrz powstałej w ten sposób płyciny znajduje się tynkowany romb z wewnętrzną ozdobą. W szczycie okno flankowane z trzech stron przez romboidalne otwory w opaskach. Narożniki dworu ujęte są pseudopilastrami. Na osi środkowej ściany frontowej półotwarty drewniany ganek z ozdobnie nabijanymi deskami w kształcie rombów w podokapie. Szczyt ganku jest oszalowany ozdobnie.


© Jacek Szyszko 2018

Więcej zdjęć w Galerii
 

Źródła:

  • Gazeta Warszawska 1836, 1866
  • Kurjer Warszawski 1866
  • Kurier Rolniczy 1882
  • Gazeta Lwowska 1891
  • Obwieszczenia Publiczne 1923
  • Józef Kaczkowski, Konfiskaty na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim po powstaniach roku 1831 i 1863, Warszawa 1918
  • Adam Boniecki, Herbarz polski T. 8 i T.15
  • Nikolaj Ivanović Pavlisev, Herbarz rodzin szlacheckich Królestwa Polskiego najwyżej zatwierdzony, Warszawa 1853
  • Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego: praca zbiorowa. T. 1, Warszawa 1975
  • Ignacy, Kajetan i Stanisław Kostka Potoccy, bracia rodzeni, w imieniu swoim i brata, Jerzego, ustępują bratu, Janowi, dobra Niedźwiadna, Czarnowo, Mazewko, Grabowskie i Sulimy w ziemiach łomżyńskiej i wiskiej w Archiwum Główne Akt Dawnych
  • Informacje otrzymane od Pani Joanny Siemion
  • Informacje otrzymane od Pana Władysława Truszkowskiego
  • Informacje otrzymane od Pana Bartosza Truszkowskiego
Zespół Dworsko-folwarczny
Skład zespołu Dwór, zabudowania gospodarcze
Stan zachowania Niszczejący
Zastosowanie Własność prywatna
Rejestr zabytków Brak
Dostępność Dostępny z większej odległości

Lokalizacja

19-230, Niedźwiadna, Polska

Komentarze

comments powered by Disqus