0.00 (0 głosów)

Ocena

ocena

Dwór Niećkowo

Kategoria: Gmina Szczuczyn

 

Właściciele i majątek

7 lutego 1428 roku książę mazowiecki, Janusz Starszy, przekazał Piotrowi Milewskiemu z Milewa i jego czterem synom: Mroczesławowi, Mikołajowi, Pawłowi i Przedborowi 30 włók ziemi położonej koła bagna Białe Błota i Rosochatego oraz 5 włók łąk koło rzeki Wissy. W 1434 roku bracia Milewscy sprzedali za 12 kop groszy 10 włók ziemi koło Rosochatego i 5 włók ziemi nad Wissą swojemu stryjecznemu bratu Janowi z Milewa. 7 października 1436 roku na mocy przywileju księcia Władysława I bracia razem z bratem stryjecznym Maciejem otrzymali nadanie 30 włók ziemi nad Skiejtowstokiem. Według przywileju z 10 listopada tegoż roku bracia mieli 25 włók, a Maciej 10. Na części tego nadania powstało Milewo-Skiejtowstok. W 1439 roku bracia Milewscy sprzedali 20 włók ziemi nad rzeką Skiejtowstok Stanisławowi Niecikowskiemu z Niećkowa herbu Bujno. Ten na zakupionych ziemiach założył nową wieś - Niecikowo.

10 listopada 1441 roku Stanisław w zamian za 6 włók ziemi w Niecikowie i 40 kop groszy dostał od Tyburcego Romana 20 włók ziemi, na których znajdowała się wieś Zalesie. Stanisław Niecikowski zmarł w 1470 roku. Miał jedną córkę, Świętkę, która wyszła za mąż za Stanisława Szczukę herbu Grabie, syna Marcina ze Skajów i w posagu wniosła majątek w Niecikowie i wieś Zalesie. Tym sposobem Stanisław Szczuka został właścicielem majątku, znacznie powiększając go w późniejszych latach. W 1471 roku istniał już we wsi dwór zbudowany przez niego. W tym samym roku Stanisław odkupił za 20 kop groszy prawo bliższości do tych wsi od braci stryjecznych Świętki - Piotra Pietrasza, Macieja, Stanisława i Jakuba, oraz synów Andrzeja: Jana, syna Marcina, Jana Jakusza i synów Piotra Pietrasza: Grzegorza, Macieja i Marcina Niecikowskich. Potomkowie Stanisława Szczuki i Świętki władali tymi ziemiami jeszcze przez blisko 200 lat. W tym czasie zmienili nazwę majątku na Niećkowo. Sami też zaczęli się nazywać nie Szczukami, a Niecikowskimi herbu Grabie.

Ostatnim z Niecikowskich na Niećkowie był Aleksander, regent wąsoski, który zmarł po 1676 roku. Jego córka, Zofia Niecikowska, wyszła za mąż za Wojciecha Świderskiego, komornika grodzkiego wąsoskiego i wniosła w posagu majątek w Niećkowie rodzinie Świderskich, która w XVI w. posiadała już jego część. Małżeństwo doczekało się dwóch synów – Felicjana i Kazimierza.

Majątek w Niećkowie odziedziczył Felicjan, pełniący urząd sędziego grodzkiego, stolnika wiskiego i  posła na sejm. Ożenił się on z Ewą Staniszewską, z którą doczekał się czwórki dzieci – Anny (ur. 1710), Józefa Antoniego Feliksa (ur. 1720), Kazimierza (ur. 1722) i Katarzyny Cecylii (ur. 1732). Dość słynną postacią była jedna z córek, Anna primo voto Karwowska, secundo voto generałowa Rostkowska. Zasłynęła ona jako starościna tajeńska, która przez wiele lat trzęsła okolicą Rajgrodu. Po śmierci Felicjana w 1741 roku właścicielem Niećkowa został drugi syn Wojciecha, Kazimierz. Poza majątkiem, odziedziczył też po bracie urząd stolnika wiskiego i obowiązki poselskie. W 1749 roku ożenił się z Teresą Radzicką-Róg z Radzicza herbu Nałęcz, z którą miał pięcioro dzieci – Annę, Stanisława, Katarzynę, Kunegundę i Jana Alojzego. Po jej śmierci ożenił się powtórnie. Z drugiego małżeństwa doczekał się syna Kajetana. Kazimierz Świderski zmarł w 1764 roku, a panem na Niećkowie oraz na Danowie i Bzurach został Kajetan Świderski, radca departamentu łomżyńskiego. Kajetan w 1797 roku wziął w Bargłowie ślub z Justyną Bouffał. Urodziło im się sześcioro dzieci: Erazm Józef Roman (ur. 1801), Natalia Nepomucena Rozalia (ur. 1802), Zenon Idzi Jakub (ur. 1803), Kaliksta Ignacego (ur. 1804), Hieronima Ludwika (ur. 1807) i Rozalię Amelię Aspazję (ur. 1808).

Kajetan majątek w Niećkowie przeznaczył dla syna Kaliksta. Chciał nauczyć go szacunku do pracy na roli i zmusić go do zadbania o swoje gospodarstwo, dlatego wydzierżawił mu za kwotę 24 tysięcy złotych w 1827 roku na 6 lat majątek w Niećkowie. Niestety Kalikst nie był dobrym gospodarzem, dlatego Kajetan zdecydował się sprzedać majątek mężowi córki Nepomuceny, Wincentowi Miculewiczowi. Ostatecznie nie doszło do transakcji, a w testamencie Kajetana Kalikst Świderski nadal figurował jako spadkobierca majątku. Kajetan Świderski zmarł w 1836 roku. Kalikst zamieszkał Białaszewie. W 1833 roku wziął w Czernicach ślub z Wiktorią Anną Wnorowską, córką Ignacego i Marii ze Swięszkowskich. Małżeństwo doczekało się trzech córek – Aspazji Justyny (ur. 1847), Kamili Pauliny (ur. 1847) i Bronisławy Felicjany (ur. 1847). Zginął w czasie powstania styczniowego w 1863 roku.

Po śmierci Kajetana cały majątek, w skład którego wchodziło Niećkowo, Milewo i przyległości w Bzurze, Danowie i Mścichach, zakupił Jakub Łuniewski herbu Łukocz. Wcześniej dzierżawił on już niećkowski folwark i mieszkał we dworze. Jakub, urodzony w 1722 roku, był również współdziedzicem Wiśniówka. 23 listopada 1760 roku zaślubił Agatę Sutkowską h. Pobóg, z którą miał czworo dzieci – synów Łukasza Kaliksta, Wawrzyńca i Benedykta oraz córkę córkę Petronelę. Zmarł w 1782 roku. Majątek po ojcu odziedziczył Łukasz Łuniewski. Ożenił się on w 1791 roku z Dorotą Grzymałą h. własnego. Doczekał się z nią dwójki dzieci – Konstancję Wiktorię i Franciszka. To właśnie Łukaszowi Łuniewskiemu przypisuje się wybudowanie obecnego dworu w Niećkowie. Po Łukaszu majątek odziedziczył Franciszek, który zmarł w Niećkowie w 1858 roku.

Na początku lat 60. XIX wieku dobra trafiły w ręce Adama Mateusza Bzury herbu Lis, właściciela pobliskiej Bzury i Dybły. Adam, syn Gracjana Bzury i Franciszki Obryckiej, urodził się w 20 września 1801 roku w Bzurach. W lipcu 1838 roku uzyskał patent na geometrę klasy II. W 1844-1851 był rewizorem pomiarów w Wydziale Dóbr i Lasów Rządowych Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu. Był również Radcą Dworu, członkiem Rady Powiatu Augustowskiego. W 1833 roku w Kamionce (obecnie gm. Bargłów Kościelny) wziął ślub z Emilią Chrostowską. Miał z nią troje dzieci – Annę Aleksandrę, Adolfa Michała i Władysława Wojciecha. Po śmierci Emilii, 4 lutego 1844 roku w Rzewinie (obecnie gmina Baboszewo) ożenił się po raz drugi z Zofią Święcką herbu Ślepowron, która urodziła mu syna Kajetana Mariana Antona. Adam zmarł 29 maja 1873 roku w Bzurach w wieku 72 lat, pochowany został w grobie rodzinnym na cmentarzu parafialnym w Wąsoszu. W kościele w Wąsoszu znajduje się wykonane z białego marmuru epitafium małżeństwa Bzurów z końca XIX wieku. Po Adamie majątek odziedziczył Władysław Wojciech Bzura. Dał się on poznać jako dobry gospodarz, działacz społeczny, aktywny członek rady powiatu szczuczyńskiego, sędzia pokoju w Szczuczynie i członek Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim z okręgu biebrzańskiego. 18 września 1860 roku w Dyble wziął ślub z Józefą Marianną Żmijewską, urodzoną 4 lipca 1838 roku, córką Feliksa i Adelajdy Dzimieńskiej. Małżonkowie doczekali się co najmniej pięcioro dzieci – Heleny, Stanisława Feliksa, Ignacego Mariana, Stefana Marcela oraz Bronisława. Władysław w znacznym stopniu rozbudował folwark. Ówczesny majątek miał powierzchnię 650 hektarów. W źródłach w 1880 roku jako właściciel dóbr Niećkowo pojawia się Józef Żmijewski, wybrany w tym roku do Dyrekcji Szczegółowej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Łomży. Jednak dwa lata później jako właściciel Niećkowa figuruje zarówno Władysław Bzura, jak i Józef Żmijewski. Być może Bzura odsprzedał krewnemu (wujowi?) swojej żony część majątku. Władysław Bzura zmarł 30 stycznia 1915 roku w Warszawie i został pochowany na Powązkach.

W 1886 roku folwark Niećkowo wraz z wsiami Niećkowo, Milewo i Nowo-Lipnik zajmował obszar 1168 mórg, z czego: 560 mórg gruntów ornych i ogrodów, 162 morgi łąk, 175 mórg lasu, 130 mórg pastwisk, 37 mórg nieużytków i 104 morgi przestrzeni spornych. W folwarku stało 15 budynków murowanych i 16 drewnianych. Majątek był bogaty w pokłady torfu.

Wiadomym jest, że 1893 roku folwark Niećkowo o rozległości 37 włók, w drodze przymusowego wywłaszczenia kupił skoligacony z rodziną Bzurów Franciszek Ksawery Kamocki herbu Jelita, urzędnik Banku Handlowego w Warszawie. Folwark wymagał wówczas sporego nakładu finansowego – miał wytrzebiony las i znajdował się w czteroletniej dzierżawie u Żydów, o którą toczył się proces.

W 1895 roku Niećkowo należało już do Aleksandra Ramotowskiego. W tym czasie w folwarku funkcjonowała gorzelnia. Od 1912 roku właścicielami majątku byli Jan i Zofia Gromadzcy. W okresie międzywojennym przejął od rodziców majątek ich syn Jan i zarządzał nim do wybuchu II wojny światowej.

W czasie okupacji niemieckiej nazwę Niećkowo zamieniono na Galindenhoff. Wieś stała się centrum administracyjnym powiatu grajewskiego i rezydencją powiatowego starosty. Majątkiem w Niećkowie kierował niemiecki zarządca. Powiększono go wówczas o 900 hektarów ziemi, którą zabrano okolicznym rolnikom wywiezionym na roboty do Prus Wschodnich. Ci, którzy zostali, pracowali przymusowo jako robotnicy rolni w majątku.

W 1945 roku majątek został rozparcelowany. Część została w 1946 roku przekazana pod Szkołę Rolniczą. Dwór zaadaptowano na szkolne klasy, czworaki zostały przeznaczone na pracownie, w dawnych stajniach urządzono warsztaty szkolne i internat dla uczniów, a oficynę przeznaczono na mieszkania dla nauczycieli. Te zabudowania, z których nie korzystała szkoła oraz ziemię majątku przejęło Państwowe Gospodarstwo Rolne. Z czasem w otoczeniu dworu powstały nowe budynki szkolne. W końcu szkoła przeniosła się do nowego budynku, a dwór przeznaczono na internat, a potem na mieszkania dla pracowników szkoły.

Obecnie dwór jest własnością Zespołu Szkół w Niećkowie im. Bolesława Podedwornego. Znajdują się w nim klasopracownie kształcenia zawodowego, dwie nowoczesne kuchnie i sala bankietowa.

 

Zespół architektoniczno-parkowy

Kiedy pod koniec XVIII wieku Wojciech Świderski został właścicielem Niećkowa, zamieszkał w drewnianym dworze wybudowanym przez swoich poprzedników. W jego pobliżu znajdowały się także drewniane zabudowania gospodarcze, rósł sad otoczony lipami. Świderscy rozbudowali i unowocześnili część gospodarczą zabudowań dworskich. Jako budulca ciągle używali drewna.

Nowy dwór w Niećkowie, już murowano-drewniany, wybudowany został w 1850 roku najprawdopodobniej przez Łukasza Łuniewskiego.

W czasach kiedy majątek należał do Władysława Bzury, został bardzo rozbudowany – postawiono dwie stodoły, piwnice, oborę, owczarnię, stajnię, wozownię, spichlerz, sieczkarnię, gorzelnię, czworak, wykopano staw gorzelniany.

Kolejne zmiany wprowadzili małżonkowie Gromadzcy. Powiększyli oni i odnowili dwór. Do szczytu północno-zachodniego dobudowano aneks. Znajdowała się w nim kuchnia, spiżarnia oraz pokoje dla służby. Pokrywający dach gont zamieniono na czerwoną dachówkę. Do ogrodowej elewacji dworu dobudowano taras, a na froncie murowany portyk z czterema kolumnami, bez baz, który wieńczy trójkątny przyczółek o falistym kształcie, z okulusem. Portyk ten prowadził na dziedziniec z podjazdem i gazonem, który otaczał żywopłot z dzikiej róży i bzu. Po drugiej stronie dziedzińca wybudowano parterową, ceglaną, otynkowaną oficynę oraz dwuipółkondygnacyjny spichlerz z kamienia łamanego ze ścianami o ramowym podziale, który zaznaczono na tynku. Pokryto go dwuspadowym, blaszanym dachem.

Całość otaczał park krajobrazowy na planie nieregularnego wielokąta i tarasowatym układzie powierzchni, który ogrodzono kamiennym murem. W drzewostanie dominowały przede świerki, robinie i kasztanowce, ale rosły tam również klony, lipy, dęby, wiązy i jesiony, zgrupowane w boskiety i szpalery lub porozrzucane pojedynczo. Wśród ozdobnych krzewów postawiono altanę. Przy dworze ulokowano rabaty kwiatowe, a w głębi parku stawy.

Po II wojnie światowej założenia dworskie ulegały stopniowej degradacji. Najgorzej ucierpiał park i sady, które stopniowo wycinano. Podobny los spotkałby i dwór, gdyby nie funkcjonowała w nim szkoła.

W latach 1983-1998 przeprowadzono kapitalny remont dworu, który nadzorował Wojewódzki Konserwator Zabytków w Łomży. Budynek zrekonstruowano od fundamentów. Zastąpiono między innymi drewniane ściany dworu ceglanymi. Oryginalny kształt dworu został zachowany, nie wyłączając dostawionej w 1912 roku przybudówki.

Podsumowując – obecny dwór jest to murowano-drewniany budynek o ścianach w konstrukcji sumikowo-łątkowej, otynkowany, na planie prostokąta z przyległą do szczytu prostokątną oficyną, parterowy, z mieszkalnym poddaszem Został posadowiony na otynkowanej podmurówce z kamienia polnego. Na środkowej osi ściany frontowej znajduje się ganek wsparty na czterech kolumnach, zwieńczony spływowym naczółkiem z okrągłym otwór. W tylnej elewacji umiejscowiono taras z balustradą. Ściany wzdłużone zamknięte są uskokowym gzymsem wieńczącym. Ściana szczytowa i półszczyt posiadają otwory okienne, a oficyna otwory okienne z nadokiennikami. Wszystkie ściany ujęte są gzymsem z fryzem, z tynkowanymi prostokątami. W szczycie znajduje się okno zamknięte łukiem koszowym, a nad nim data „1912”. Budynek główny pokryty jest dachem naczółkowym z dachówki ceramicznej. W tylnej połaci dachu są cztery lukarny z daszkami walcowatymi z blachy. Oficyna pokrywa dach dwuspadowy, również z dachówki ceramicznej.

W założeniu dworsko-parkowym zachował się także spichlerz zbudowany w XVIII wieku. Jest tu budowla murowano-kamienna, trójkondygnacyjna, na planie prostokąta, posadowiona na kamiennej podmurówce. Jej narożniki ujęto lizenami i pobielono. Prostokątne otwory okienne znajdują się w bielonych opaskach,  prostokątnych i tynkowanych płycinach z bielonymi narożami. Drzwi do budynku umieszczono na ścianie wzdłużnej, na osi środkowej. Nad nimi znajduje się tynkowana płycina zamknięta pełnym łukiem. Ściany wzdłużne zostały zwieńczone profilowanym gzymsem. Szczyty otynkowano. Całość pokrywa dwuspadowy dach kryty falistym eternitem.

W parku podworskim zachowało się wiele pomników przyrody: 19 jesionów wyniosłych, 8 dębów szypułkowych, 27 lip drobnolistnych oraz dwa kasztanowce. Zachowała się również aleja lipowa, licząca obecnie 105 drzew.

 

 

Źródła:

  • Boniecki A., Herbarz Polski, T. 2, Warszawa 1900, s. 308.
  • Doliwa D., Monografia szkoły w Niećkowie lata 1946-2013, Niećkowo 2013, s. 4-7.
  • Gazeta Warszawska, 1866, nr 144.
  • Gazeta Warszawska, 1880, nr 93 + dod.
  • Gazeta Warszawska, 1882, nr 127 + dod.
  • Gazeta Warszawska, R. 120, 1893, nr 104.
  • Gminna Ewidencja Zabytków.
  • Księga Adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, 1926/1927.
  • Księga Adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, 1930.
  • Kurjer Warszawski, 1838, nr 204 + dod.
  • Kurjer Warszawski, 1858, nr 270.
  • Kurjer Warszawski, 1859, nr 275.
  • Kurjer Warszawski, 1861, nr 246 + dod.
  • Kurjer Warszawski, 1866, nr 144 + dod.
  • Kurjer Warszawski, 1873, nr 118 + dod.
  • Kurjer Warszawski, 1882, nr 155.
  • Kurjer Warszawski, R. 75, 1895, nr 242.
  • Nazwy miejscowe Polski. Historia – Pochodzenie – Zmiany, pod red. K. Rymuta, t. VII, Kraków 2007, s. 385-386.
  • Rejestr pomników przyrody na terenie województwa podlaskiego, 2017.
  • Rocznik Adresowy Królestwa Polskiego na Rok 1902. R. 3.
  • Rudnicki J., Zabytki Ziemi Łomżyńskiej, Tom II. Rajgród, Towarzystwo Miłośników Rajgrodu, 2001.
  • Samusikowie K.J., Dwory i pałace Polski północno-wschodniej, Białystok 2015, s. 148-150.
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, Warszawa 1886, s. 51.
  • Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego, Tom I, praca zbiorowa pod red. M. Gnatowskiego i H. Majeckiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975.
  • Uruski S., Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. T.2, Warszawa 1905, s. 124.
  • Wykaz zabytków nieruchomych województwa podlaskiego. Stan na dzień 13 maja 2017 roku.
  • www.geneteka.genealodzy.pl
  • www.sejm-wielki.pl             
  • www.ziemianie.pamiec.pl
  • www.zsnieckowo.com.pl
Zespół Dworsko-parkowy
Skład zespołu Dwór, park, spichlerz
Stan zachowania Odrestaurowany
Zastosowanie Zespół Szkół w Niećkowie im. Bolesława Podedwornego
Numer rejestru zabytków województwa podlaskiego 77 (dwór - nie istnieje), 49 (park), 128 (spichrz)
Data wpisu do rejestru zabytków 6.05.1980 (dwór), 23.11.1978 (park), 28.04.1981 (spichrz)
Gminna ewidencja zabytków 26 (dwór), 28 (spichrz)
Dostępność Dostępny z zewnątrz

Lokalizacja

Niećkowo 63, 19-230 , Szczuczyn

Strona www: www.zsnieckowo.com.pl
Email: nieckowo@poczta.onet.pl

Komentarze

comments powered by Disqus