4.50 ( 2 głosów )

Ocena

ocena
4.50

Dwór Kurejwa

Kategoria: Gmina Grajewo
 
Właściciele i majątek
Pierwsza wzmianka o wsi Kurejwa pochodzi z 1479 roku, kiedy to należała ona do książąt mazowieckich. Pomiędzy 1504 a 1508 rokiem książę Janusz III nadał ją Maciejowi ze Świdrów, protoplaście rodu Świderskich, do którego Kurejwa, a także Mazewo i Osowiec należały do połowy XVII wieku.
Kolejnymi właścicielami majątku została rodzina Rydzewskich herbu Suche Komnaty. Pierwszym panem na Kurejwie z tej rodziny był Olbracht, który posiadał również Rydzewo koło Rajgrodu. Jego żoną była Aleksandra, z którą miał przynajmniej dwie córki – Katarzynę (ur. w 1670 roku) i Ludwikę (ur. w  1672 roku). Po Olbrachcie majątek przejął jego wnuk, Wojciech Rydzewski. Pełnił on funkcję miecznika wiskiego (od 1772 roku), podczaszego wiskiego (od 1781 roku), stolnika wiskiego, sędziego pokoju powiatu szczuczyńskiego i starosty rajgrodzkiego (od 1775 roku). Dwukrotnie był posłem na sejm z ziemi wiskiej. Brał udział w Powstaniu Kościuszkowskim. Poza Kurejwą w 1721 roku Wojciech posiadał już część wsi Pomiany, Łabętnika i Kukowo-osada Młynek. Wojciech ożenił się z Anielą Piotrowicz, z którą miał syna Franciszka Ksawerego i córkę Annę. Zmarł około 1809 roku.
Po Wojciechu majątek odziedziczył właśnie jego syn, Franciszek Ksawery Rydzewski. Urodził się on około 1780 roku. Był radcą departamentu i województwa, radcą Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, marszałkiem zgromadzeń szlacheckich. Przez blisko 30 lat pełnił funkcję sędziego pokoju powiatu biebrzańskiego. Franciszek Ksawery kontynuował po ojcu gromadzenie majątku. Dobra Pomiany były tylko jednym z jego kluczy. W I połowie XIX wieku z Kurejwy, Kurejewki i części Cyprek utworzył oddzielny klucz. Posiadał również dobra złożone z Rydzewa, Bukowa, Kuligów i części Danowa. Żoną Franciszka Ksawerego Rydzewskiego była Rozalia Szczuczanka, córka Antoniego i wnuczka Pawła Szczuki, królewskiego szambelana.  Rozalia otrzymała od ojca pokaźny posag, który pozwolił Franciszkowi znacznie powiększyć majątek. W 1816 roku kupił on trzy wsie, leżące na zachodnich krańcach powiatu rajgrodzkiego – Sikory, Miecze i Kosówkę. W 1827 roku folwark Kurejwa i Cyprki zajmował 1374 morgi, z czego grunta orne i ogrody rozciągały się na 639 morgach, łąki na 300 morgach, pastwiska na 50 morgach, lasy na 312 morgach, zaś nieużytki i place na 62 morgach. Znajdowało się tam 11 budynków murowanych i 8 drewnianych.
Franciszek Ksawery pochłonięty swoją karierą urzędnika, nie miał czasu na gospodarzenie w swoim rozległym majątku, dlatego w 1832 roku klucz złożony z Kurejwy, Kurejewki i Cyprek wydzierżawił Aleksandrowi Bartochowskiemu, a w 1846 roku Dawidowi Fischowi.
Zmarł w maju 1848 roku. W jednym z nekrologów napisano o nim: Szanowny ten mąż od początku Księstwa Warszawskiego do ostatnich chwil oddany usłudze obywatelskiej, zawsze odznaczał się światłym zdaniem, niezmordowaną czynnością i prawością charakteru, (…) w domowym zaś pożyciu słodki, uprzejmy starodawnym zwyczajem, prawy syn kościoła.
Majątek po zmarłym przejął jego zięć – Franciszek Kisielnicki. W 1861 roku Kurejwę dzierżawił od niego Żyd Zelek, syn Moszka i Brandli Gieldberg. Zelek był żonaty z Ryfką, zamieszkałą w Stawiskach. W 1866 roku poszukiwał go sąd policji poprawczej wydziału łomżyńskiego. Z czasem Kisielnicki zaczął majątek systematycznie wyprzedawać. W 1876 roku Kurejwę kupił od niego Jan Kruszewski, który dotychczasowy folwark przemienił w rezydencję szlachecką, budując dwór.
Na początku XX wieku jako właściciel Kurejwy wymieniany jest Adam Jagodziński, który w 1911 roku był jednym z założycieli Kasy Grajewskiej.
W początkach XX wieku właścicielem Kurejwy został Michał Korolec. W 1904 roku na folwarku Kurejwa p. Michała Korolca, w pow. szczuczyńskim, spaliła się nieubezpieczona stodoła, wartości 600 rbl., oraz również nieubezpieczone ruchomości, ocenione na 20,000 rbl. W 1913 roku Michał Korolec został wybrany w skład komisji rewizyjnej banku dla handlu i przemysłu w Warszawie.
W 1921 roku w skład folwarku Kurejwa wchodziły 4 budynki z przeznaczeniem mieszkalnym. Folwark zamieszkiwało 58 osób - 19 mężczyzn i 39 kobiet, wszyscy wyznania rzymskokatolickiego.
W latach 20. Korolec zaczął parcelować i wyprzedawać majątek. Dwór w Kurejwie i grunty o powierzchni 183 hektarów kupił Jan Ciemniewski.
W 1945 roku majątek zajmujący 134 hektary rozparcelowano pomiędzy 46 rolników. 8 hektarów resztówki i zniszczone wojną zabudowania przejęła szkoła rolnicza.  Następnie dwór przebudowano i ulokowano w nim szkołę podstawową oraz mieszkania dla dawnych fornali. Pozostałą część założenia dworskiego podzielono na działki, które przypadły okolicznym rolnikom i Urzędowi Miasta i Gminy w Grajewie. Obecnie z zabudowań dawnego majątku zachowała się tylko obora i mocno przebudowany dwór, w którym działa świetlica wiejska.
 
Zespół architektoniczno-parkowy
Obecny dwór w Kurejwie został wybudowany przez Jana Kruszewskiego po 1876 roku. Jest to budynek na planie prostokąta  o drewnianych ścianach obmurowanych cegłą i otynkowanych. Nakrywa go dwuspadowy dach z gontu. W 1917 roku Tadeusz Korolec rozbudował dwór dobudowując jedno skrzydło, które nadało mu kształt litery T. Dwór otaczał ozdobny park z licznymi gatunkami drzew – sosnami, kasztanowcami, klonami, jaworami, jesionami, lipami oraz umiejscowionymi na jego obrzeżach trzema stawami. Od strony południowo-wschodniej znajdował się sad podzielony na trzy części oddzielone od siebie żywopłotem. W południowo-wschodniej części założenia był ogród warzywny. Na północny zachód od budynku dworskiego znajdowało się zaplecze gospodarskie – podwórze z murowanymi z kamienia budynkami. Znajdowała się tam m.in. murowana, pokryta gontem oficyna i dwa drewniane czworaki.
 
© Aleksandra Szafrańska-Dolewska & Jacek Szyszko 2019
 
 
Więcej zdjęć w Galerii
 
 
Źródła:
  • Białostoczcyzna. 3/1999.
  • Dziennik Warszawski. 1866.
  • Gazeta Warszawska. 1877.
  • Gminny program opieki nad zabytkami gminy Grajewo na lata 2009-2013, Załącznik do uchwały Nr 167/XXXII/09 Rady Gminy Grajewo z dnia 10 czerwca 2009 r.
  • Kurjer Warszawski. 1848, 1904, 1913.
  • Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5, Województwo białostockie, Warszawa 1924.
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IV, Warszawa 1883.
  • Studia i materiały do dziejów powiatu grajewskiego, Tom I, Warszawa 1975.
  • Topolski J., Wpływ wojen połowy XVII wieku na sytuację ekonomiczną Podlasia. Studia Historica w 35-lecie pracy naukowej Henryka Łowmiańskiego, Warszawa 1958, [w:] Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego, pod red. Antoniewicz J., Białystok 1967.
  • www.grajewiak.pl
  • www.sejm-wielki.pl

 

Zdjęcia:
  • Wizytacja terenowa
Zespół Dworski
Obiekt opisywany Dwór
Stan zachowania Odrestaurowany
Zastosowanie Świetlica wiejska
Dostępność Dostępny z zewnątrz

Lokalizacja

19-200, Kurejwa, Polska

Komentarze