0.00 (0 głosów)

Ocena

ocena

Dwór Łosośna Mała

Kategoria: Gmina Kuźnica

 

Właściciele i majątek

W 1504 roku Wasyl (Waśko) Doroszkiewicz vel Doroszkowicz, w latach 1482-1486 pisarz królewski na dworze Kazimierza Jagiellończyka, otrzymał od króla Aleksandra Jagiellończyka, którego był dworzaninem, dwie wiorsty kwadratowe lasu nad rzeką Łosośną w powiecie grodzieńskim. Trzy lata później został podkoniuszym wileńskim. Wasyl miał dwóch synów – Falimierza Prokopa i Bohufała, którzy również obracali się na dworze królewskim. Falimierz ożenił się z Anną Sasinowną i miał z nią troje dzieci: syna Jaśka i dwie córki – Reginę i Hannę. Od imienia Bohufała wziął później nazwę znany na Grodzieńszczyźnie i Wileńszczyźnie ród Bouffałów vel Bouhufałów vel Bouffałów-Doroszkiewiczów herbu własnego.

W 1555 roku majątek podzielono między synów Wasyla. Trzy lata później uległ on dalszemu rozdrobnieniu. Od tej chwili Bouffałowie posiadali dwa dwory po zachodniej stronie rzeki Łosośny. Poza nimi istniały również dwory i folwarki, które nosiły nieraz taką samą nazwę: Łosośna, Czuprynowo, Łosośna Chreptowiczów i usytuowane na północ od Kuźnicy Łosośny Syruciów, Sopodków, Boufałów i innych.

W 1715 roku właścicielami dwóch dworów byli Zygmunt Bouffał i Walerian Bouffał (właściciel Czuprynowa). Zygmunt był podstolim derpskim i podstarościm grodzieńskim. To właśnie jemu przypisuje się budowę obecnego dworu w Łosośnie Małej. Zygmunt doczekał się dwóch synów – Dobrogosta Kazimierza i Dominika. Dobrogost, pisarz grodzki, ożenił się z Rozalią Olszewską. W 1730 roku urodził im się syn Franciszek, który odziedziczył majątek w Łosośnie Małej. Franciszek Bouffał-Doroszkiewicz był łowczym litewskim, marszałkiem ziemi sokólskiej i starostą Wierzbowskim. Został także odznaczony orderem św. Stanisława. Franciszek był trzykrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była nieznana z imienia Markowska, drugą Katarzyna Górska, zaś trzecią Teodora Górska herbu Nałęcz. Związał się on ze stronnictwem litewskim, z którym udało mu się w 1773 roku wypędzić z Polski jezuitów. Dzięki temu zakupił należący do nich, a sąsiadujący z Łosośną majątek w Kundzinie. Kiedy w 1794 roku wybuchło powstanie kościuszkowskie, przystąpił do niego stając na czele powiatu grodzieńskiego. Po klęsce powstania uciekł do Czech. Po kilku latach wrócił do rodzinnego majątku. Zmarł w Łosośnie w 1805 roku.

Nie wiadomo w jakich okolicznościach Bouffałowie przestali być dziedzicami Łosośny Małej. Przed 1838 rokiem przeszła ona na własność Emiliana Sierzputowskiego i jego żony, Walerii z Gorlewskich. Po Emilianie odziedziczyły go jego dzieci – Władysław, Jan, Adam Sierzputowscy i Anna z Sierzputowskich Tołoczko. Rodzina Sierzputowskich brała czynny udział w powstaniu styczniowym, za co ponieśli poważne konsekwencje - Adam i Jan zostali zesłani w głąb Rosji. Z kolei Waleria za pomoc powstańcom trafiła na krótko do więzienia i znalazła się na liście kobiet zamieszanych w powstanie:

wyrok sądu polowego 20.10.1864, lat 47 z Guberni Grodzieńskiej, z miejscowości Łosośna, dostarczanie zaopatrzenia powstańcom, zaliczyć więzienie, zwolnić 11.12.1864

Majątek w Łosośnie władze rosyjskie skonfiskowały i  wystawiły na sprzedaż.

W latach 1869-1873 wszystkie części majątku udało się skupić Stefanowi Słomko, asesorowi kolegialnemu. Odkupił je od rodzeństwa Sierzputowskich, zaś część skonfiskowaną kupił od skarbu w 1873 roku. Ówczesna powierzchnia majątku wynosiła 354 dziesięciny.

W 1875 roku Słomko sprzedał majątek generałowi Wsiewołodowi Apołłonowiczowi Sytinowi, od nazwiska którego majątek zaczęto nazywać Łosośna Wsiewołodka. Większość czasu spędzał on na Riwierze Francuskiej, dlatego nie potrzebował tradycyjnej ziemiańskiej siedziby. Z tego względu przebudował dwór na tradycyjną rosyjską daczę. Z czasem Sytin zaczął wyprzedawać majątek. Najpierw ziemię, a potem także dwór.

W 1909 roku Sytin odsprzedał majątek Wiktorowi Syrokomli Bilminowi i jego synom, Emilianowi i Aleksandrowi. Emilian ożenił się z Anielą z Zaniewskich. W 1894 roku urodził im się syn Stanisław. Po uzyskaniu matury w Grodnie podjął studia w Wyższej Szkole Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Od 1 września 1915 roku do 1917 roku służył w armii rosyjskiej, a następnie od 7 lutego 1918 roku w Wojsku Polskim we Francji. Do Polski powrócił z „Błękitną Armią” gen. Hallera. Uczestniczył w walkach pod Równem, Iwaniczami, Słuczem, Zamościem i Łuckiem w  szeregach Drugiego Pułku Strzelców Pieszych w stopniu kapitana. 17 października 1920 roku otrzymał order Virtuti Militari piątej klasy, a 16 grudnia 1920 roku Krzyż Walecznych. Po zakończeniu wojny z bolszewikami kontynuował naukę w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. W 1925 roku uzyskał tytuł inżyniera rolnika. W 1926 roku Stanisław ożenił się ze swoją stryjeczną siostrą, Wiktorią Bilmin. Aby wziąć ślub musieli najpierw uzyskać dyspensę od papieża.  Małżeństwo zamieszkało we dworze w Łosośnie Małej, który odziedziczyli po rodzicach i teściach. Zaraz po ślubie Stanisław podjął pracę jako instruktor rolny w Wydziale Powiatowym w Sokółce. We wrześniu 1939 roku został zmobilizowany do 41 Pułku Piechoty w Suwałkach, awansowany do rangi majora i odkomenderowany do Grodna na stanowisko komendanta obrony przeciwlotniczej. Po zdobyciu miasta przez wojsko rosyjskie udało mu się uciec i w przebraniu wrócić do Łosośny. Wkrótce został tam aresztowany przez NKWD i internowany w obozach jenieckich w Wołogdzie i Kozielsku. 7 kwietnia 1940 roku został zamordowany w Katyniu. Jego nazwisko znajduje się na liście NKWD z 4 kwietnia 1940 roku, poz. 2. W 1943 roku jego zwłoki zostały zidentyfikowane w czasie ekshumacji na podstawie znalezionego przy nich dowodu osobistego. Wiktoria została wraz z dziećmi Danutą i Janem Stanisławem wyrzucona z majątku w Łosośnie i zmuszona do zamieszkania w sąsiedniej wsi przez sowietów, którzy zajęli dwór na cele wojskowe.

W czasie II wojny światowej majątek w Łosośnie uległ znacznemu zniszczeniu. Zrujnowano budynki gospodarcze i mieszkalne, wycięto część sadów i przetrzebiono drzewostan parkowy. W 1945 roku zdewastowano dwór, a jego wyposażenie zostało rozkradzione. Bilminowie zostali zmuszeni do przeniesienia się do innej gminy. Majątek rozparcelowano i przekazano PGR-owi, który mieścił się tam do 1957 roku. W czasach PRL-u rodzina Bilminów była szykanowana. Wielokrotnie wypominano im „pańską przeszłość”. Danuta Bilmin pomagała żołnierzom podziemia niepodległościowego na Sokólszczyźnie. Została zatrzymana i przesłuchiwana przez UB. Jan Stanisław miał problemy także w stanie wojennym – przechodził rewizje, odmówiono mu wydania paszportu.

W latach 1960-1964 dzięki staraniom wojewódzkiego konserwatora zabytków dwór został wyremontowany. Połowę zajmowała Bilminowa wraz z dziećmi, a drugą połowę dzierżawiło PTTK, które urządziło w nim schronisko turystyczne. Funkcjonowało ono do lat 70. XX wieku, co spowodowało zdewastowanie wnętrz. W II połowie lat 70. prace remontowe we dworze rozpoczęły Zakłady Stolarki Budowlanej w Sokółce, jednak nie doprowadziły ich do końca.

Wtedy też dwór odwiedziła Halina Skibniewska, wicemarszałek Sejmu PRL, która szukała miejsca na luksusowy ośrodek wczasowy. Łosośna wyjątkowo przypadła jej do gustu. Tworząc plany organizacji ośrodka nie wzięto jednak pod uwagę zdania rodziny Bilminów. Przydzielono im mieszkanie w Białymstoku, a kiedy ci odmówili, pozwolono im zbudować za dworem murowany dom. Plany utworzenia ośrodka w Łosośnie przerwała zmiana ustroju. W 1994 roku Bilminowie oficjalnie odzyskali majątek i przystąpili do ratowania zniszczonego dworu. Wiktoria Bilmin zmarła 13 grudnia 2000 roku. Obecnym właścicielem dworu w Łosośnie jest jej syn Jan Stanisław Bilmin, który w dalszym ciągu go remontuje.

 

 Zespół architektoniczno-parkowy

Pierwszy dwór w Łosośnie Małej wybudowano już w XVI wieku. Dzięki zachowanym planom z XIX wieku przypuszcza się, że siedziba dworska w Łosośnie w XVI i XVII wieku miała regularny, sześciokwaterowy układ, a jego główną oś stanowiła droga oddzielająca trzy kwatery zachodnie od wschodnich. W centralnej wschodniej kwaterze znajdował się dziedziniec, który otaczały zabudowania. Pozostałe kwatery zajmowały ogrody, które sąsiadowały od północy ze stawami, a od wschodu z rzeką.

Na dwóch kwaterach od strony zachodniej ulokowano ogród ozdobny. Dziedziniec pozostał w pierwotnym miejscu. W pozostałych kwaterach zasadzono sad, a ich granicę zamykały od północy trzy stawy. W późniejszych latach na odległym o 300 metrów od dworu wzgórzu powstał park krajobrazowy, który połączono z ogrodem ozdobnym. Z kolei w ogrodach użytkowych nasadzono owocowe drzewa, przez co zamieniono je w sady. Na ich północnym i wschodnim krańcu wykopano kilka stawów. Pomiędzy dwoma z nich biegła droga dojazdowa do dworu. Obok zabudowań nad rzeką wykopano sadzawkę, która poprzez rów łączyła się ze stawem młyńskim. Ów młyn usytuowany był na północny-wschód od ogrodów. Przy dworze funkcjonowała wówczas także kaplica unicka, w której nabożeństwa odprawiali bazylianie z Kuźnicy.

Obecny dwór w Łosośnie Małej wzniesiono w latach w latach 1720- 1722 wg planów nieznanego architekta. O dacie budowy świadczy inskrypcja, która znajduje się na nadprożu głównych drzwi:

Roku Pańskiego tysiąc siedemset dwustego

wtorego listopada w nim dnia szesnastego

niech Pan Najwyższy wiecznie będzie pochwalony

ten rym własnym jest kosztem szczęśliwie skończony.

Kolejni właściciele dworu wielokrotnie ingerowali w jego wygląd i kształt za sprawą wielu remontów i przebudów.

W pierwszej połowie XIX wieku majątek w Łosośnie uległ rozbudowie. Na południe od ogrodów wzniesiono budynki gospodarcze z kamienia. Dziedziniec został ogrodzony, na osi drogi prowadzącej do dworu postawiono murowaną bramę. Przed dworem zrobiono podjazd, który otaczały modrzewie i świerki. Między 1856 a 1870 rokiem ogród został przekomponowany. Do tej pory regularne kwatery zamieniono na park ze spacerowymi dróżkami. Granicę parku stanowiły szpalery kasztanowców.

W 1878 roku Sytin dokonał przebudowy dworu, który od tej pory miał być domkiem letniskowym w stylu rosyjskiej daczy. Zburzył niektóre zabudowania gospodarcze pozostawiając tylko stajnię i oficynę. Wybudował dwa budynki mieszkalne dla służby folwarcznej. W sadach nasadzono kwiaty i krzewy ozdobne, poprowadzono nowe ścieżki spacerowe. Rozbudowano również park od strony południowej. Jego nowa część składała się z kilku niewielkich wnętrz polączonych łukowato biegnącymi drogami, zbiegającymi się we wnętrzu centralnym, który obiegała droga. W parku posadzono różne gatunki drzew -  wiązy, lipy, sosny, brzozy, jesiony i  krzewy ozdobne. Granicę tej części parku wyznaczały szpalery klonów i topól. Całość zajmowała obszar o powierzchni około 7,5 hektarów.

Rodzina Bilminów w latach 20. XX wieku przeprowadziła gruntowny remont dworu przywracając mu pierwotny wygląd. W 1926 roku usunięto 4 przednie kolumny ganku, a w 1933 roku dobudowano od północy werandę.

Obecny dwór jest budynkiem drewnianym, oszalowanym deskami z listowaniem, wybudowanym na planie prostokąta z gankiem usytuowanym od centralnie od wschodu i poprzedzonym schodami, jednokondygnacyjnym, posadowionym na wysokiej kamiennej podmurówce, nakrytym czterospadowym dachem. Posiada sześciokwaterowe okna rozmieszczone symetrycznie po obu stronach przeszklonych drzwi wejściowych, nad którymi znajduje się owalne nadświetle. Ganek z czterema słupami podtrzymuje ulokowany nad nim trójkątny szczyt i dwuspadowy daszek. Pomiędzy słupami umieszczono drewnianą balustradę. W połaci dachu znajdują się dwie niewielkie lukarny. Wnętrze dworu posiada układ trójtraktowy w skrajnych częściach oraz dwutraktowy w częściach pozostałych z centralną sienią pośrodku.

Zespół dworski składa się obecnie z dworu, parku i pozostałości budynków gospodarczych. Do naszych czasów nie zachowały się niestety domy folwarcznych robotników, oficyna, budynki gospodarcze, młyn, sady czy ogrody. Założony w końcu XIX wieku park dworski zachował się fragmentarycznie. Tam gdzie niegdyś znajdowały się stawy, ogrody czy szpalery kasztanowców obecnie rozciągają się pola uprawne.

W parku podworskim zachowały się cztery pomniki przyrody: dwie sosny zwyczajne, klon zwyczajny i brzoza brodawkowa.

 

Ciekawostki:

W 1795 roku, kiedy król Stanisław August Poniatowski został zmuszony do wyjazdu z Warszawy, na rozkaz carycy Katarzyny II osiadł w Grodnie, gdzie podpisał swoją abdykację. Często przyjeżdżał do majątku w Łosośnie, gdzie spacerował po okolicznych polach i lasach. Dla upamiętnienia tych wizyt wykonano żeliwną płytę z królewskimi inicjałami, która zdobi do dziś wnętrze kominka znajdującego się w jednym z dworskich pomieszczeń.

 

Źródła:

  • Banaszek K, Roman W.K., Sawicki Z., Kawalerowie Orderu Virtuti Militari w mogiłach katyńskich. Kapituła Orderu Wojennego Virtuti Militari, Warszawa 2000.
  • Boniecki A., Herbarz Polski, T. 2, Warszawa 1900, s. 90-92.
  • Poczet rodów w Wielkiém Księstwie Litewskiém w XV i XVI wieku / ułożył i wyd. Adam Boniecki, Warszawa 1887, s. 46.
  • Bouffał Bronisław, O pochodzeniu i herbie rodu Bouffałów – Doroszkiewiczów [w:] Miesięcznik Heraldyczny, nr 9, 1933, s. 142.
  • Bujnowski W., Powiat Sokólski. Jego przeszłość i stan obecny, Warszawa 1939, s. 171 i 177.
  • Dziennik Poznański, 20.12. 1867, R.9, nr 293.
  • Gazeta Gminy Kuźnica, Kuźnica pow. Sokółka, 5 czerwca 1954.
  • Grassmann M., W modrzewiowym dworku, Biblioteka Główna AMB, 2007.
  • Kobiety zamieszane w powstaniu 1863 roku na Litwie, LVIA f. 1248-1-622.
  • Księga Adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa, 1930.
  • Lista jeńców obozu w Kozielsku zamordowanych w Lesie Katyńskim w kwietniu i maju 1940 roku, spoczywających na Polskim Cmentarzu Wojennym w Katyniu (w:)Księga Cmentarna Polskiego Cmentarza Wojennego w Katyniu, Warszawa 2000, s. 37.
  • Polski Słownik Biograficzny, t. 2 s. 378.
  • Program opieki nad zabytkami gminy Kuźnica na lata 2010-2013 – załącznik do Uchwały Rady Gminy Kuźnica Nr XXXII/155/09 z dnia 29 grudnia 2009 r.
  • Rejestr pomników przyrody na terenie województwa podlaskiego, 2017.
  • red. Rogalewska E., Lubicz-Łapiński Ł., Zagłada dworów w województwie białostockim po roku 1939, IPN, Białystok 2012, s. 92-97.
  • Samusikowie K.J., Dwory i pałace Polski północno-wschodniej, Białystok 2015, s. 70-72.
  • Samusikowie K.J., Dwór nad Łosośną, Spotkania z Zabytkami, Tom 24, Numer 2 (156) (2000) s. 20-21.
  • Szumski J., Ziemiaństwo polskie powiatu sokólskiego w latach 1865-1914. Informacje genealogiczne i majątkowe (w:) 50 lat Archiwum Państwowego w Białymstoku. Księga pamiątkowa, Białystok 2003, s. 166.
  • Wykaz zabytków nieruchomych województwa podlaskiego. Stan na dzień 13 maja 2017 roku.
  • www.indeksrepresjonowanych.pl
  • www.katyn-pamietam.pl
  • www.ksiegicmentarne.muzeumkatynskie.pl
  • www.rodygrodzienskie.pl
  • www.sejm-wielki.pl
  • Artykuł: Łosośna Mała – najmilszy cel spacerów króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, 12-03-2017 r. – LINK
  • Artykuł: Najstarszy dwór na Sokólszczyźnie. Bywał tu król, 14-12-2011 r. – LINK 
Zespół Dworsko-parkowy
Skład zespołu Dwór, park
Stan zachowania W remoncie
Zastosowanie Własność prywatna
Numer rejestru zabytków województwa podlaskiego A-559
Data wpisu do rejestru zabytków 11.07.1956
Dostępność Dostępny z zewnątrz

Lokalizacja

16-123, Łosośna Mała

Komentarze